Bezpieczna praca – korzyść dla wszystkich

Tomasz Pietrzak, Aleksandra Grzymała-Kazłowska, Kseniya Homel-Ficenes and Kseniya Homel-Ficenes

Celem tej ekspertyzy jest przedstawienie kluczowych zagadnień dotyczących warunków zatrudnienia i pracy cudzoziemców o niestabilnej sytuacji formalno-prawnej w rolnictwie oraz dostawach jedzenia za pośrednictwem platform oraz wskazanie rekomendacji postulowanych zmian. Opracowanie to opiera się na wynikach projektu „Poprawa warunków życia i pracy gospodarstw domowych migrantów o nieuregulowanym statusie w Europie” (I-CLAIM, 2023-2026), finansowanego przez Komisję Europejską i zrealizowanego przez badaczy z Ośrodka Badań nad Migracjami (OBM) Uniwersytetu Warszawskiego w partnerstwie ze Stowarzyszeniem Interwencji Prawnej (SIP).

Obecnie zagraniczni pracownicy, wskutek deficytu pracowników w sektorach opartych na pracy manualnej (jak np. rolnictwo czy dostawy), stanowią niezbędną grupę na rynku pracy i zapotrzebowanie na ich pracę będzie się jeszcze zwiększać (Okólski, 2021). Z drugiej strony, nasze badanie pokazało wzrost negatywnych narracji dotyczących migrantów w mediach i sferze politycznej (Grzymała-Kazłowska i Homel-Ficenes, 2025). Towarzyszy mu także zaostrzanie polityki migracyjnej, przy utrzymywaniu się niejasnych przepisów prawa migracyjnego, przedłużaniu się procedur administracyjnych, często negatywnej roli różnego rodzaju pośredników i niedoborach wyszkolonego personelu zajmującego się obsługą cudzoziemców (Matuszczyk, Grzymała-Kazłowska i Homel-Ficenes 2024). To przyczynia się do sytuacji, w której zagraniczni pracownicy w Polsce mogą stosunkowo szybko (i nieświadomie) wpaść w pułapkę nieregularności. Wspomniane wyzwania i zagrożenia są wyższe w przypadku migrantów silniej podlegających urasowieniu i stygmatyzacji w dyskursie społecznym, politycznym, ustawodawstwie oraz praktyce instytucji (Matuszczyk, Grzymała-Kazłowska i Homel-Ficenes 2024).

Równocześnie sektory, w których licznie pracują obcokrajowcy, charakteryzują się wysokim poziomem nieuregulowanego zatrudnienia, a także wyjątkowo trudnymi i niestabilnymi warunkami zatrudnienia i pracy (tak jak rolnictwo i dostawy jedzenia poprzez platformy, zob. Matuszczyk, 2025; Homel-Ficenes i Grzymała-Kazłowska, 2025). Tym samym zagwarantowanie tam odpowiednich i bezpiecznych warunków zatrudnienia i pracy jest też bardzo ważne z punktu widzenia polskich pracowników i ogólnie polskiego społeczeństwa. Zjawisko pracy nierejestrowanej w Polsce wciąż utrzymuje się na dość wysokim poziomie a kategoria “prace ogrodniczo-rolne” w 2022 roku była drugim sektorem pod względem skali nierejestrowanego zatrudnienia (czyli średnio aż 15% wszystkich osób w kategorii nierejestrowanego zatrudnienia, GUS 2025).

Cechy wspomnianych sektorów przekładają się na ich relatywną dostępność i atrakcyjność dla cudzoziemców, zwłaszcza nowoprzybyłych do Polski. Ze względu na dorywczy charakter i platformizację pracy w przypadku dostaw jedzenia oraz terytorialne rozproszenie i pracę u indywidualnych pracodawców w przypadku rolnictwa poddanie tych branż efektywnym regulacjom i nadzorowi ze strony organów publicznych jest utrudnione. W efekcie są to nisze rynku pracy, w których znaczna część pracujących, a szczególnie cudzoziemcy, pozostają narażeni na wyzysk i zagrożenia, marginalizację społeczną, wykluczenie z systemu legalizacji pobytu i pracy oraz dostępu do świadczeń socjalnych i zdrowotnych.